پیدایش ناسیونالیسم ایرانی؛ بازخوانی ریشه‌های یک هویت مدرن
چگونه گذشته یک ملت به تصویری آرمانی تبدیل می‌شود و چه زمانی روایت تاریخ به ابزاری برای تعریف هویت سیاسی بدل می‌گردد؟ کتاب پیدایش ناسیونالیسم ایرانی؛ نژاد و سیاست بی‌جاسازی نوشته رضا ضیاءابراهیمی با ترجمه حسن افشار، به بررسی شکل‌گیری یکی از جریان‌های اثرگذار در اندیشه سیاسی ایران مدرن می‌پردازد؛ جریانی که نویسنده آن را «ناسیونالیسم بی‌جاساز» می‌نامد.
محور اصلی کتاب، توضیح این مسئله است که چگونه برخی روشنفکران ایرانی در دوره قاجار، برای تبیین عقب‌ماندگی ایران در مقایسه با اروپا، روایتی تازه از گذشته ساختند. در این روایت، ایران پیشااسلامی به دوره‌ای آرمانی تبدیل می‌شود، پیوند با نژاد آریایی اهمیت محوری پیدا می‌کند و اسلام و اعراب در جایگاه دیگریِ فرهنگی و تاریخی قرار می‌گیرند. ضیاءابراهیمی این فرایند را صرفاً بازگشت به گذشته نمی‌داند؛ بلکه آن را بازسازی هویت ایرانی بر پایه الگوها و برداشت‌هایی می‌داند که بخشی از آن‌ها از اندیشه اروپایی تأثیر پذیرفته‌اند.
از روشنفکران قاجار تا روایت رسمی هویت ایرانی
نویسنده برای پیگیری این تحول، به اندیشه‌های فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی توجه ویژه‌ای دارد؛ دو متفکری که در شکل‌گیری ناسیونالیسم مدرن ایران نقش مهمی ایفا کردند. کتاب نشان می‌دهد که چگونه برداشت‌های آنان از تاریخ ایران، باستان‌گرایی و مفهوم نژاد در کنار یکدیگر قرار گرفتند و در دوره‌های بعد، به‌ویژه با حمایت حکومت پهلوی، در روایت‌های رسمی تاریخ و هویت ملی جایگاهی پررنگ یافتند.
بررسی شیفتگی و نگرانی هم‌زمان در برابر اروپا، تصور ایران باستان به‌عنوان عصر طلایی و گسترش آریایی‌گرایی، بخش دیگری از مسیر تحلیلی کتاب است. پرسش اصلی این است که این روایت هویتی چه نسبتی با تجربه تاریخی ایران دارد و چه پیامدهایی برای فهم جامعه، فرهنگ و روابط سیاسی برجای می‌گذارد.
تاریخ‌نگاری انتقادی و مسئله هویت ملی
پیدایش ناسیونالیسم ایرانی برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران، علوم سیاسی، مطالعات هویت ملی و تاریخ اندیشه مناسب است. این کتاب فرصتی فراهم می‌کند تا شکل‌گیری ناسیونالیسم ایرانی نه پدیده‌ای یکپارچه و بدیهی، بلکه فرایندی تاریخی و قابل بررسی دیده شود. خواننده با مطالعه آن می‌تواند درباره نقش روشنفکران، تأثیر اندیشه‌های اروپایی و رابطه روایت‌های تاریخی با سیاست هویت پرسش‌های دقیق‌تری مطرح کند.
در آژانس کتاب، باور داریم انتخاب درست یک کتاب، می‌تواند آغاز مسیری ماندگار در یادگیری باشد. به همین دلیل، آثاری را معرفی می‌کنیم که شایستگی ماندن در کتابخانه و ذهن مخاطب را داشته باشند؛ کتاب‌هایی که ماندگار می‌شوند.
