شبکههای خشم و امید؛ وقتی ارتباطات به نیروی تغییر تبدیل میشوند
جنبشهای اجتماعی چگونه از نارضایتیهای فردی شکل میگیرند و به صدایی جمعی تبدیل میشوند؟ اینترنت چگونه میتواند افراد پراکنده را به یکدیگر پیوند دهد و امکان شکلگیری شیوههای تازهای از اعتراض و مشارکت را فراهم کند؟ مانوئل کاستلز در کتاب شبکههای خشم و امید: جنبشهای اجتماعی در عصر اینترنت به سراغ این پرسشها میرود و تحولات جنبشهای اجتماعی معاصر را از دریچهی ارتباطات شبکهای بررسی میکند.
از صفحههای نمایش تا خیابانها
کاستلز نشان میدهد که اینترنت و شبکههای ارتباطی تنها ابزارهایی برای انتشار خبر نیستند؛ آنها میتوانند در شکلگیری هویت جمعی، گردش ایدهها و سازماندهی اعتراضها نقش داشته باشند. در این فرایند، افرادی که پیشتر تجربهها و نارضایتیهای خود را جداگانه بیان میکردند، امکان پیدا میکنند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، خواستههای مشترکشان را بشناسند و برای حضور در فضای عمومی به کنش جمعی روی بیاورند.
بااینحال، اهمیت جنبشهای شبکهای فقط به فعالیت در فضای مجازی محدود نمیشود. کاستلز به رابطهی میان فضای دیجیتال و مکانهای واقعی، مانند میدانها و خیابانها، توجه دارد؛ جایی که ارتباطات آنلاین میتوانند به حضور فیزیکی و تجربهی مشترک معترضان پیوند بخورند. در این نگاه، فناوری بخشی از ماجراست و برای فهم جنبشها باید شرایط اجتماعی، فرهنگی و سیاسی شکلگیری آنها را نیز در نظر گرفت.
روایت جنبشهایی که مرزها را پشت سر گذاشتند
یکی از جذابیتهای کتاب، بررسی نمونههای مشخص از اعتراضهای معاصر است. کاستلز از انقلاب تونس و مصر، تجربهی ایسلند پس از بحران مالی، جنبش خشمگینان در اسپانیا و جنبش اشغال والاستریت در آمریکا سخن میگوید. این نمونهها، با وجود تفاوت در زمینهها و مطالبات، فرصتی برای بررسی چگونگی گسترش اعتراضها، نقش شبکههای ارتباطی و رابطهی میان شهروندان و ساختارهای قدرت فراهم میکنند.
نویسنده همچنین به واکنش حکومتها، حضور زنان در جنبشها، نقش کرامت انسانی و مسئلهی دوام یا افول حرکتهای اعتراضی میپردازد. بنابراین، کتاب تنها دربارهی آغاز جنبشها نیست؛ پرسش از سرنوشت آنها و تواناییشان برای ایجاد تغییر اجتماعی نیز بخش مهمی از بحث را تشکیل میدهد.
شبکههای خشم و امید برای دانشجویان و پژوهشگران جامعهشناسی، علوم ارتباطات و مطالعات جنبشهای اجتماعی و نیز علاقهمندان به تأثیر اینترنت بر زندگی جمعی، اثری خواندنی است. ترجمهی مجتبی قلیپور از این کتاب که نشر مرکز منتشر کرده، امکان آشنایی با دیدگاههای کاستلز دربارهی پیوند ارتباطات شبکهای، نارضایتی اجتماعی و امید به تغییر را برای خوانندگان فارسیزبان فراهم میکند.
در آژانس کتاب، باور داریم انتخاب درست یک کتاب، میتواند آغاز مسیری ماندگار در یادگیری باشد. به همین دلیل، آثاری را معرفی میکنیم که شایستگی ماندن در کتابخانه و ذهن مخاطب را داشته باشند؛ کتابهایی که ماندگار میشوند.