کتاب اسطوره و نماد در ادبیات و هنر

کتاب اسطوره و نماد در ادبیات و هنر نوشته ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق توسط انتشارات چشمه با موضوع ادبیات، ادبیات داستانی، تاریخ ادبیات، تاریخ هنر، اسطوره شناسی به چاپ رسیده است.

اسطوره در ذات خود زبانی نمادین و سرشار از رمز دارد؛ زبانی که نه به شیوه‌ی گزارش‌های واقع‌گرایانه سخن می‌گوید و نه به جهان عینی پایبند می‌ماند. سرچشمه‌ی آن در لایه‌های ژرف وجود انسان است: در رؤیاها، ناخودآگاه جمعی، و کهن‌الگوهایی که نسل به نسل در ذهن بشر تکرار می‌شوند.
بااین‌حال، نمادین بودن اسطوره به معنای گسستش از واقعیت نیست. هر اسطوره، همانند رؤیا، بر بستری از تجربه‌ی عینی و زیسته بنا می‌شود؛ اما آن را در قالبی فراواقعی و استعاری بازمی‌آفریند. رؤیا از روزمرگی ما می‌آید، اما خودِ رؤیا نیست؛ بازتابی دگرگون‌شده از حقیقت است. اسطوره نیز چنین است: بازآفرینی شاعرانه و نمادین واقعیت.

در سنت‌های فرهنگی، اسطوره بیش از هر زبان دیگری با «رمز» فهم می‌شود. اسطوره‌باوران با لایه‌های پنهانِ این رمزها زندگی می‌کنند و معناها را بی‌آن‌که به زبان بیرونی ترجمه کنند، درمی‌یابند.
کتابی که درباره‌اش سخن می‌گویید، دیدگاه‌های جلال ستاری درباره‌ی همین بنیان نمادین و روان‌شناختی اسطوره را آشکار می‌کند؛ دیدگاهی که پل می‌زند میان اسطوره‌شناسی، فرهنگ، روان‌کاوی و تاریخ اندیشه.

بخشی از متن کتاب

به‌خوبی اشاره می‌کنید که بحث در این‌جا گسترده و چندلایه است. در ایران، در دوره‌های گذشته، اسطوره را پیش از هر چیز با «ادبیات ایران باستان» یکی دانسته‌اند؛ گویی اسطوره فقط در متون کهن ایرانِ پیش از اسلام حضور دارد و پس از آن از میان رفته است. در چنین نگرشی، اسطوره به موضوعی ادبی بدل شده و اصلِ مسئله—این‌که اسطوره چیست، چرا پدید می‌آید، و چگونه در روان و فرهنگ ما اثر می‌گذارد—تقریباً نادیده مانده است.

اما نگاه امروزی، و از جمله دیدگاه من، چنین نیست. اسطوره نه محدود به عصری خاص است و نه صرفاً به عنوان یادگار یک گذشته‌ی دور قابل فهم است. اسطوره در تار و پود فرهنگ جاری است، چه در شاهنامه، چه در ادبیات اوستایی و پهلوی و زرتشتی، و چه در دوره‌ی پس از اسلام.
واقعیت این است که ما همچنان در جهان اسطوره زندگی می‌کنیم. اسطوره بخشی از تاریخ نیست؛ بخشی از بودنِ ماست. ما امروز نیز در میان اسطوره‌ها حرکت می‌کنیم، بی‌آن‌که همیشه آگاه باشیم.